Kambiyo Senetlerine Özgü Takip: Bono

Öncelikle kambiyo senetlerine özgü takip yollarından bahsetmeden önce bononun genel özellikleri ve taşıması gereken zorunlu unsurları açıklamakta fayda vardır. Zorunlu şekil şartlarının senette bulunmaması, senedin kambiyo senetleri vasfını kaybetmesine sebebiyet verecektir. Bonoya ciro eden cirantaların sorumlulukları, cirantalara başvurma şartları gibi özellikler de bu yazımızın konusudur. Şöyle ki:

Bono Nedir?

Bono, kayıtsız şartsız bir para borcunun ödeneceğine ilişkin olarak düzenlenen ve lehtara teslim edilen bir emre yazılı senetlerden birisidir. Emre yazılı senet deyimi ile bononun tedavüle sokulması ancak ciro edilerek senet bizzat lehtara teslim edilmesini ifade eder. Bono ikili bir ilişki oluşturur. Bono, düzenleyen tarafından doldurulur ve lehtara teslim edilir. Lehtar ilk hamildir. Bononun ilk ciro + zilyetliğin devri ile mümkündür.

A. Bonoda Bulunması Gereken Unsurlar

Yasal şekil şartları Ticaret Kanunu 776’da gösterilmiştir. Bunlar:

Senet metninde “bono” veya “emre yazılı senet” kelimesinin bulunması

“Bono” veya “emre yazılı senet” kelimesi senet metninde yer alması mecburidir.

Belirli bir bedeli kayıtsız/şartsız ödeme vaadi içermesi

Bono belirli bir bedeli kayıtsız şartsız ödeme vaadi içermelidir. Bu husus senet metninde yer alması gerekir. Söz konusu bedel açıkça belirlenebilir olmalıdır. Yani kesin bir rakam içermelidir. Burada nakit söz konusudur. Bedelin illa Türk Lirası olması gerekmez.

Vade

Bonoda vade belirli bir şekil şartı değildir. Vade yazılmamış ise de “görüldüğünde vadeli” olarak işlem görür. 4 tip vade çeşidi vardır. Bunlar;

• Görüldüğünde Vade: İbraz süresi düzenleme tarihinden itibaren 1 yıldır. Bir yıllık ibraz süresi içinde ibraz edilmezlerse hamil başvurma hakkını kaybeder.
• Görüldükten Belirli Bir Süre Sonra Vade: Söz konusu bono 1 yıllık ibraz süresi içinde düzenleyene ibraz edilmesi ve akabinde örneğin 15 gün sonra ödenmesine şeklinde ifade edilen vade türüdür.
• Düzenleme Gününden Belirli Bir Süre Sonra Vade: örneğin düzenleme tarihinden 20 gün sonra ödenecektir şeklindeki vade tipidir.
• Belirli Günde Ödenecek Vade: Uygulamada en çok bu vade tipine rastlanır. Belirli ve net bir tarihte ödenmesine kararlaştırılan vade tipidir.

Bonoda ödeme yerinin gösterilmesi

Bonoda ödeme yeri gösterilir. Ancak zorunlu şekil şartı değildir. Ödeme yeri gösterilmemiş ise bononun düzenlendiği yer ödeme yeri kabul edilir. Düzenleme yeri ayrıca gösterilmemiş ise, düzenleyenin adı soyadının yanında yer alan şehir isimleri düzenleme yeri sayılır.

Senet metninde lehtarın yer alması

Bonoda lehtar gösterilmelidir. Lehtarın adı değiştirilmişse bu değişikliğe düzenleyenin onayı şarttır.

Düzenleme tarihi ve yeri

Düzenleme tarihi mutlaka senet metninde yer alması zorunludur. Aksi takdirde bono hükümsüz kalır.

Düzenlendiği yer gösterilmeyen bir bono, düzenleyenin adı soyadının yanında yazılan yerde düzenlenmiş sayılır. Düzenleme yerini hiçbir şekilde ifade etmeyen bono batıldır.

Düzenleyenin imzasının bulunması

Düzenleyenin imzası zorunlu şekil şartıdır, aksi halde bono batıldır. İmza el ile atılmalıdır. Mekanik bir araçla atılan imza geçersizdir.

B. Bononun İbrazı (Ödenmesi)

Bono devredilebilen bir hakkı içeren kıymetli bir evraktır. Borçlu, el değiştirme sebebiyle senedin kimde olduğunu bilecek durumda değildir. Senedin hamili, vadesinde borçluya giderek senedi ödemesi için borçluya ibraz etmesi zorunludur. Ödeme için ibraz, öncelikle senedin kime ödeneceğinin öğrenilmesi sonucunu doğurur. İbraz asıl borçluya yapılır. Asıl borçlu senedi düzenleyendir. Asıl borçluya bononun aslı ibraz edilir. Kambiyo senetlerinin aslı ibraz edilmediği takdirde borçlu ödemeden kaçınabilir, hatta kaçınmak zorunda olup ikinci defa ödeme tehlikesi ile karşılaşmasın.

Bononun lehtar tarafından ibraz edilmesi

Bono düzenleyen tarafından düzenlenir ve lehtara teslim edilir. Bu suretle kambiyo taahhüdü doğar. Lehtar bonoyu elinde tutup vadesi gelince ödeme isteyebileceği gibi senedi ciro + zilyetliğin devredilmesi yolu ile de tedavüle koyabilir.

• Bono lehtar tarafından düzenleyene ibraz edilirse, düzenleyen ibraz eden lehtara ödeme yaparak, ödediği miktar uyarınca borcundan kurtulur. Ancak burada dikkat edilecek husus, senedin ibraz için düzenleyene getirilmesi şarttır. İbraz edilmemesi üzerine düzenleyenin ödeme yapması halinde, senedin tedavüle sokulmasında düzenleyen tekrardan ödeme riski ile kalacaktır. Ödeme def’ini de bonoyu düzgün bir ciro silsilesine dayanarak elinde bulunduran yetkili hamile karşı ileri süremeyecektir.

Bononun ciro edilen tarafından ibraz edilmesi

Bononun yetkili hamili senedi düzgün bir ciro zincirine dayanarak elinde bulunduran kimsedir. Senet borçlusu düzenleyen, ancak yetkili hamile yapacağı ödeme ile borcundan kurtulur.

• Ciro vadeye kadar yapılabilir. Vadeden sonra yapılan ciro geçerli bir cironun tüm sonuçlarını doğurur. Ancak ödememe protestosunun çekilmesinden veya bu protestonun düzenlenmesi için öngörülen sürenin geçmesinden sonra yapılan ciro alacağın temliki hükümlerine tabi olacaktır. Bu sebeple alacağın temliki hükümlerine tabi olması halinde, bononun yetkili hamili senedi düzenleyene ibraz ettiğinde, düzenleyenin lehtara karşı ileri sürebileceği kişisel def’iler, artık hamile de ileri sürülebilir hale gelecektir.

C. Bononun Ödenmemesi ve Protesto

İbraz üzerine senet bedeli ödenmeyebilir. Bu durumda yetkili hamil senette cirosu bulunan cirantalara karşı başvurma hakkını kullanmak için bazı işlemleri yapması gerekecektir. İbraza rağmen senet bedelinin ödenmemesi durumunda hamil, başvuru hakkını kullanabilmesi için protesto çekmesi gerekir. Protestonun süresinde çekilmemesi halinde, hamil başvuru borçlularına doğrudan veya icra takibi yoluyla başvurma hakkını kaybeder; asıl borçluya karşı ise zamanaşımı süresi içinde her zaman talepte bulunmak ve hakkında icra takibine girişme imkânı bulunmaktadır.

Protesto ne zaman çekilir?

Bononun belirli bir günde ödenmesine karar verilmiş ise, ödeme gününü takip eden iki iş günü içerisinde ve mesai saatleri içerisinde çekilmesi gerekir.

Görüldüğünde vadeli bonolarda, ödememe protestosu senedin düzenlenmesinden itibaren 1 yıllık süre içerisinde çekilmelidir.

Protesto nasıl ve nerede çekilir?

Protesto, ödeme yerindeki noter tarafından çekilir. Protesto ayrıca asıl borçlunun ticaret yerinde ve böyle bir yer yoksa konutunun bulunduğu yerde noter tarafından düzenlenecektir.

Protestonun sonuçları nedir?

• Ödememe protestosu ilk olarak ödenmeme olgusunu kapsar.
• Ödememe protestosu kural olarak başvuru borçlularına müracaatın ön şartıdır. Ödememe protestosunun zamanında çekilmemesi halinde başvuru borçlularına doğrudan veya icra takibi yoluyla gidilemez.
• Ödememe protestosunun düzenlenmesi, asıl borçlunun ticari itibarını zedeleyen bir husustur. Protesto, TCMB Risk Santrali Müdürlüğü’ne bildirilir.

D. Bonoda Zamanaşımı

• Bonoda düzenleyene karşı açılacak davalar vadeden itibaren 3 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
• Hamilin cirantalara karşı açacağı davalar 1 yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Bu süre protesto çekilmiş ise, protesto tarihinden itibaren başlar.
• Bir cirantanın diğer cirantalara karşı açacağı davalar, bonoyu ödemiş ise ödeme tarihinde; dava sonucu ödemiş ise davayı ikame tarihinden itibaren 6 ay geçmekle zamanaşımına uğrar.

Bononun İcra Takibine Konu Edilmesi

Kambiyo senetlerine dayalı haciz yoluyla icra takibi, ilamsız icra takiplerinden biridir. Bir kişinin bu yolu kullanabilmesi için alacağının kambiyo senediyle güvence altına alınmış olması gerekir. Türk Ticaret Kanunu’na göre kambiyo senetleri poliçe, bono ve çekten oluşur. Eğer alacak herhangi bir kambiyo senedine dayanmıyorsa, genel icra takip yolları kullanılmalıdır.

1. Kambiyo Senetlerinde Özgü Haciz Yoluyla Takipte Yetki

Kambiyo senetlerine dayalı haciz yoluyla takip için yetkili icra dairesi, genel haciz yoluyla yapılacak ilamsız takipteki yetki belirleme kurallarına paralel olarak belirlenir. Bu konuda, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun yetki ile ilgili hükümleri kıyasen uygulanır.

Genel olarak, borçlunun yerleşim yerindeki icra dairesi yetkili kabul edilir. Ancak kambiyo senetlerinde, alacaklının kendi yerleşim yerinde takip yapma hakkı geçerli değildir.

Birden fazla borçlu bulunduğunda, borçlulardan birinin yerleşim yerindeki icra dairesinde takip başlatılabilir.

2. Kambiyo Senetlerinde Özgü Haciz Yoluyla Takipte Takip Talebi

Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip, alacaklının icra dairesine başvurup takip talebinde bulunması ile başlar.

Bu takip yolunda, alacaklının talebi, genel haciz yoluyla başvurulacak talepte bulunması gereken tüm unsurları içermelidir. Alacaklı, takip talebinde hangi takip yolunu seçtiğini açıkça belirtmelidir.

Takip talebine, kambiyo senedinin aslı ve borçlu sayısınca onaylı örnek eklenmelidir. Eğer takip konusu bir çek ise ve banka kısmi ödeme yapmışsa, çekin ön ve arka yüzünün onaylı fotokopisi banka tarafından verilerek, bu fotokopi ile takip yapılabilir.

3. İcra Müdürünün Takip Talebini İnceleme Yükümlülüğü

İcra müdürü, takip talebini aldığında aşağıdaki unsurları denetlemek zorundadır:

• Takip talebinin, İcra ve İflas Kanunu‘nun 58. maddesinde belirtilen unsurları içerip içermediği,
• Senedin kambiyo senedi olup olmadığı,
• Senedin aslının takip talebine eklenip eklenmediği,
• Protesto yapılması gereken durumlarda protesto belgesinin takip talebine eklenip eklenmediği,
• Takip talebinde bulunan alacaklının, senedin yetkili hamili olup olmadığı,
• Senedin vadesinin gelip gelmediği.

4. Kambiyo Senetlerinde Özgü Haciz Yoluyla Takipte Ödeme Emri

İcra müdürü, borçlunun kambiyo senedi ve senedin vadesinin geldiğini tespit ettiğinde, borçluya senet suretiyle birlikte derhal bir ödeme emri gönderir. Bu ödeme emri, genel haciz yolundan farklı olarak, üç gün yerine hemen tebliğ edilir.

Ödeme emrinde aşağıdaki hususlar yer alır:

• Alacaklının ya da vekilinin banka hesap numarası dışında, takip talebinde belirtilmesi gereken tüm bilgiler,
• Borcun ve takip masraflarının, ödeme emrinde belirtilen icra dairesine ait banka hesabına on gün içinde ödenmesi gerektiği ihtarı,
• Takibe konu olan senet kambiyo senedi niteliği taşımıyorsa, beş gün içinde icra mahkemesine şikayet başvurusunda bulunulması gerektiği ihtarı,
• Borçlu, senetteki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ediyorsa, bunu beş gün içinde icra mahkemesine bildirmeli; aksi halde senetteki imzanın bu takibe ait olduğu kabul edilir ve imzanın haksız yere inkâr edilmesi durumunda alacak miktarının %10’u oranında para cezası uygulanır. Ayrıca, itiraz kabul edilmezse cebri icraya devam edilir.
• Borçlu, borcun ödenmediğini, alacağın zamanaşımına uğradığını veya yetki itirazını, beş gün içinde icra mahkemesine bir dilekçeyle bildirmeli; aksi halde cebri icra devam eder.
• Eğer borçlu itiraz etmez veya borcu ödemezse, on gün içinde, itiraz edilip reddedilirse üç gün içinde mal beyanında bulunması istenir. Mal beyanında bulunmazsa ya da gerçeğe aykırı beyanda bulunursa, hapisle cezalandırılacağı belirtilir.

5. Ödeme Emrine İtiraz

Kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takipte, ödeme emrini alan borçlu, emrin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine bir dilekçe ile itirazda bulunabilir. İtiraz, borçla ilgili olabileceği gibi, senetteki imzaya yönelik de olabilir.

Eğer ödeme emrine itiraz edilirse ve bu itiraz mahkeme tarafından reddedilirse, borçlu üç gün içinde mal beyanında bulunmak zorundadır.

6. İmzaya İtiraz

Eğer borçlu, takip konusu kambiyo senedindeki imzanın kendisine ait olmadığını iddia ediyorsa, bunu ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde icra mahkemesine açıkça bir dilekçeyle bildirmelidir.

Bu itiraz, yalnızca icra takibini durdurmaz. İcra mahkemesi, duruşma öncesi yaptığı ön incelemede itirazın ciddi olduğuna karar verirse, alacaklıya tebliğe gerek olmadan takibi geçici olarak durdurabilir.

Eğer icra mahkemesi, inkâr edilen imzanın borçluya ait olmadığına kanaat getirirse, itirazı kabul eder ve takip durur. Ancak, alacaklıya kötü niyet veya ağır kusur nedeniyle, senede dayanan alacak miktarının en az %20’si kadar tazminat ve alacağın %10’u kadar para cezası ödenmesine karar verilir.

İtirazın reddedilmesi halinde, borçluya karşı senetteki imzanın geçerli olduğuna karar verilir ve borçlu, inkâr ettiği senet üzerinden alacaklıya karşı tazminat ödemekle yükümlü olur. Ayrıca, takip konusu alacağın %10’u kadar para cezası da uygulanır.

7. Borca İtiraz

İmzaya itiraz dışında kalan tüm itirazlar, borca itiraz olarak kabul edilir. Borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren beş gün içinde, itirazını gerekçeleriyle birlikte icra mahkemesine yazılı olarak bildirmelidir.

Borçlu, itirazında belirttiği sebeplerle bağlıdır. Yani, icra mahkemesinde itiraz gerekçelerini sonradan değiştirmesi veya genişletmesi mümkün değildir. Borçlu, ilk duruşmada kambiyo senedinin metninden kaynaklanan itiraz sebeplerini mahkemeye sunabilir.

Mahkeme, duruşma sonunda borcun var olmadığı, ödendiği veya borçluya ek süre verildiğine dair geçerli bir belgeyle (örneğin resmi bir evrak veya borçlunun imzasıyla kabul edilen bir belge) ispat sağlanırsa, itirazı kabul eder.

İtiraz kabul edilirse, icra takibi durur. Ancak, alacaklının genel mahkemede dava açma hakkı saklıdır. Eğer alacaklı, dava açarsa, inkar tazminatı ve para cezası tahsili dava sonuçlanana kadar ertelenir. Davayı kazandığı takdirde, hakkında verilen inkar tazminatı ve para cezası kaldırılır.

Sık Sorulan Sorular

1. Hatır bonosu veya karşılıksız bono sebebiyle ödemeden kaçınabilir miyim?

Genel olarak her kambiyo ilişkisinin altında sözleşmesel bir ilişki söz konusu olmaktadır. Ancak böyle bir durumun varlığı yoksa bu durumun hatır ilişkisi olduğu nitelendirilmiştir. Bonoyu düzenleyen, bono lehtarına karşı herhangi bir sözleşmeden doğan borcu bulunmadığı hallerde, söz konusu bonoya hatır bonosu denilir. Bonoyu düzenleyenden lehtarın gerçek bir alacağı bulunmamaktadır. Ancak bu durumda dahil Yargıtay senetleri geçerli kabul etmektedir.

 Hatır bonosunu düzenleyen, lehtara senedi teslim ederken bu bonoya dayanılarak bir talepte bulunulmayacağını veya senedin tedavüle konulmayacağı hususunda anlaşmış olmaktadırlar. Elinde hatır bonosu bulunan lehtar, düzenleyenden bu bonoya dayanarak talepte bulunursa, düzenleyen hatır def’ini ileri sürerek bu bonoyu ödemekten kaçınabilir. Ancak bu bono 3.kişiye devredilmiş ise, düzenleyen tarafından hatır bonosu olduğunu bu sebeple ödenmeyeceğini ileri süremez; bilerek borçlunun zararına hareket etmemiş olması hariç. Hatır senedi olduğu ancak yazılı delille ispatlanabilir.

• Hatır bonosu hakkında iptal davası açılması mümkündür. Sadece lehtara ve bilerek borçlunun zararına hareket etmiş hamile karşı açılabileceğini belirtelim.

Özetle hatır bonosu, düzenlenen için telafisi mümkün olmayan zararlar doğurabilir. Kambiyo senetleri hakkında ispat soyutluğu geçerli olduğu için, hatır bonosunu hakkında yazılı bir anlaşma olmaması halinde lehtara karşı bile ödeme külfeti altında kalınabilir. Tedavüle konulması halinde düzenleyen, 3. Kişiye karşı ödeme yapmak zorunda kalabilir.

2. Açık bono geçerli midir?

Açık bono yani bir diğer söylemle beyaz bono, tedavüle çıkarılırken unsurları tam olmayan bonodur. Düzenleyenin imzası bulunmak koşuluyla, içeriği tamamen veya bir kısmının boş bırakılarak verilmiş olan bonolara açık bono denilir.

Genellikle açık bono lehtara teslim edilirken, açık bononun nasıl düzenleneceği hususunda bir doldurma anlaşması yapılmaktadır. Lehtar işbu anlaşma hükümlerine göre bonoyu dolduracaktır. Açık bono tam bir bono gibi devredilebilir, böylece doldurma yetkisi devralana geçer.

• Açık bononun anlaşmaya aykırı olarak doldurulması halinde, düzenleyen bononun anlaşmaya aykırı olarak doldurulduğu iddiasını ancak yazılı delille ispatlayabilir.
• Anlaşmaya aykırı olarak doldurulan bono, üçüncü bir kişiye devredilmiş olursa, senet borçlusu senedin anlaşmaya aykırı olarak doldurulduğu iddiasını 3.kişi hamiline karşı ileri süremez. Ancak anlaşmaya aykırı olarak doldurulan bonoyu elinde bulunduran hamil, işbu bonoyu kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisabında ağır kusurunun bulunması halinde bu iddia 3.kişiye karşı da ileri sürülebilir.

Yukarıda açıklandığı üzere açık bonolar, hamili tarafından doldurulması için boş verilmekle düzenleyen tarafından belirli bir risk zaten kabul edilmiştir. Bu halde senedin tedavüle konulması ile düzenleyen anlaşmaya göre ödemesi gereken miktardan çok daha fazla bir bedel ödemek zorunda kalabilir.

Lakin belirtmek gerekir ki, söz konusu bedel bono üzerine yazılmış ise, bu bedelin değiştirilmesi anlaşmaya aykırılık değil senedin tahrif edilmesidir. Bu hallerde resmi evrakta sahtecilik suçları dahi gündeme gelebilir.

3. Bono metninde teminat kelimesi var. Bono, kambiyo vasfından çıkar mı?

Bazen senetler üzerine sadece “teminat içindir”, “teminattır”, “teminat bonosudur” şeklinde kayıtlar ya da kaşeler basılmaktadır. Bu gibi kayıtlar senet üzerine konulabilir; ancak gerek lehtar gerek de üçüncü kişiler için bir anlam ifade etmez. Bono geçerli bir kambiyo senedi olarak işlev görür.

Ancak senet metninden, teminat senedi olduğu açıkça anlaşılabilir durumda ise, bono kayıtsız şartsız borç ikrarı içermediği için hükümsüzdür. Bu hükümsüzlük düzenleyen tarafından herkese karşı ileri sürülebilir olup mutlak bir def’idir.

Bononun teminat senedi olduğu metinden anlaşılamıyorsa, senedin teminat senedi olarak verildiğini yazılı delil ile ispatlanması gerekir.

4. Bonodaki nakden/malen yazısı ne anlama gelir?

Bu kayıt düzenleyen ile lehtar arasındaki temel ilişkiye işaret eder. Temel ilişki uyarınca düzenleyen lehtardan para ya da mal aldığını gösterir. Bononun bir temel ilişkiye dayandığına işaret ediyor olsa bile ispat soyutluğunu değiştirmez.

5. Bonoda para yerine altın borç olarak belirtilmiş. İcra takibi yapabilir miyim?

Altın mal hükmündedir; altın üzerine düzenlenmiş bono geçersizdir.

6. Kambiyo senetlerine özgü icra takibinde itiraz nereye yapılır?

İtiraz icra mahkemesine dilekçe ile yapılır.

Eğer ki borçlu:

• İmzaya itiraz ediyor ise, bunu beş gün içinde açıkça bir dilekçe ile icra mahkemesine bildirmesi,
• Borçlu olmadığı veya borcun itfa edildiği veya mehil verildiği veya alacağın zaman aşımına uğradığı veya yetki itirazında bulunuyor ise sebepleri ile birlikte beş gün içinde

İcra mahkemesine dilekçe ile yapacaktır. İtiraz halinde mahkemece takibin durdurulmasına karar verilmedikçe, satıştan başka hiçbir işlem durmayacaktır.

7. Borçluya ne zaman haciz gönderebilirim?

Kambiyo senetlerine özgü icra takibi yapıldığında, takip talebi borçluya tebliğ edilmesinden itibaren 5 gün içinde icra mahkemesine itiraz edebilir. İtiraz edilmemesi halinde tebliğden itibaren 10 gün sonra haciz aşamasına geçilebilir.

Bononun nasıl doldurulacağına ilişkin görsele buradan ulaşabilirsiniz.