Banka Çeklerinde Güvenli Adımlar

Çek nedir?

Çek, özü itibariyle bir “ödeyiniz” ilişkisinin yer aldığı bir ödeme emridir. Çekin temelinde aslında bir havale ilişkisi yatar. Çekte üçlü bir ilişki söz konusudur. Ödemeyi emreden yani düzenleyen, ödeme emrinde istifade edecek lehtar ve ödeme emrinin yöneltildiği muhatap banka vardır. Çekte bankanın rolü, keşidecinin banka nezdinde mevcut olan çek hesabının işletilmesi ve ödeme için ibrazında muhatap olmasıdır. Dolayısıyla çekin hamili muhatap bankaya karşı kambiyo hakkı bulunmamaktadır. Çekin ödenmemesi halinde şartları varsa hamil ancak, düzenleyene, cirantalara ve avalistlere başvurabilir.

Çek kanunen emre yazılı bir senettir. Senet metninde ayrıca ve açıkça belirtilmemişse çek, emre yazılı senetler gibi devredilir. Bu halde çekin devri ciro ve zilyetliğin devri ile mümkün olacaktır.

Çek, Ticaret Kanunu 780 ila 823 maddeleri arasında düzenlenmiştir. Çek hukukunun bir diğer önemli ayağı ise 5941 Sayılı Çek Kanunu’dur.

Çekte İbraz Süreleri

Çekte vade yoktur, ibraz süreleri vardır. Çeke yazılan vade gibi kayıtlar geçersiz sayılacaktır. TTK 796 uyarınca, hamil çeki belirli süreler içerisinde bankaya ibraz etmesi gerekir. İbraz çek hesabının bulunduğu banka şubesine yapılabileceği gibi bu bankanın başka bir şubesine de yapılabilir.

Çek üzerinde yer alan düzenleme yeri ve ödeme yerine göre çekte ibraz süreleri düzenlenmiştir. TTK 796 uyarınca çek 10 gün, 1 ay ve 3 aylık süreler içerisinde muhatap bankaya ibrazı gerekir. Bu süreler hak düşürücü süreler olup iradi olarak değiştirilemez.

• Eğer çek düzenlendiği yerde ödenecek ise 10 gün içerisinde ibraz edilmesi gerekir. On günlük sürenin tespitinde uygulamada, düzenleme yeri ile ödeme yerinin aynı ilçe veya il içerisinde yer alıp almadığına bakıldığını ifade etmek mümkündür. Ancak uygulamada ve hak kaybı yaşamamak için ve bankaların artık her şubesinin çoğu il ve ilçelerde bulunduğu gözetildiğinde, çekin düzenleme tarihinden itibaren 10 gün içerisinde bankaya ibraz edilmesi çek hamili için önemli ve gereklidir.
• Çek düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.

Çekin Ödenmemesi ve Müracaat Hakları

Çekin Ödenmemesi

Çek muhatap bankaya ibraz süresi içinde ibraz eder ve çek hesabında para olmaması sebebiyle ödeme yapılamaması halinde, “karşılıksızdır” işlemi gündeme gelir.

Hamilin talepte bulunması hâlinde, karşılıksızdır işlemi; çekin arka yüzüne tahsil için bankaya ibraz edildiği tarih, hesap durumu, bankanın yükümlülüğü çerçevesinde ödediği miktar ve ibraz eden gerçek kişinin adı ve soyadı yazılmak, bu kişinin tüzel kişi adına bedeli tahsil etmesi hâlinde bu husus belirtilmek ve bu kişi ile birlikte banka yetkilisi tarafından imzalanmak suretiyle yapılır. Banka tarafından ödenen miktar düşüldükten sonra karşılıksız kalan tutar açıkça belirtilir. Hamilin imzalamaktan kaçınması hâlinde, karşılıksızdır işlemi yapılmaz.

Ödenmeme durumu her halükarda tespit edilmesi gerekir. Poliçe ve bonodan farklı olarak ödenememe durumu sadece noter tarafından çekilecek protesto ile tespit edilmek zorunda değildir. Muhatap banka tarafından, ibraz günü gösterilen çekin üzerine yazılmış olan bir beyanla bu tespit yapılabilir ve müracaat haklarının kullanılması sağlanabilir. Ancak yine de protesto çekmek isteyen hamil, ibraz süresi geçmeden noter aracılığıyla protesto düzenleyebilir.

Müracaat hakları

Meşru hamilin müracaat hakkını kullanabilmesi için, çekin süresi içinde bankaya ibraz edilmesi ve süresi içinde ödememe durumunu tespit ettirmesi gerekir. Süresi içinde ibraz edilmemesi halinde hamil, düzenleyen dahil müracaat hakkını kaybeder, sebepsiz zenginleşme hükümleri saklıdır. Çek hukukunda çekin ödenmemesi hali muhatap banka tarafından düşülecek bir kayıt ile tespit olunabildiğinden, müracaat için ayrıca protesto çekilmesine gerek yoktur. Çekin ödenememesi sebebiyle müracaat olunabilecek kişiler önceki hamiller, lehtar, düzenleyen ve avalistlerdir.

Müracaat hakkını kullanan hamilin talep edebileceği kalemler TTK 810 da sayılmıştır. Buna göre:

• Çekin ödenmemiş olan bedeli,
• İbraz gününden ödeme tarihine kadar işleyecek temerrüt faizi,
• Çek protestodan muaf tutulmamış ve protesto çekilmiş ise bu giderler,
• Çek bedelinin binde üçünü aşmamak üzere komisyon,
• TTK 783/3 uyarınca çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onu kadar çek tazminatı,

Öder.

Zamanaşımı

TTK 814 uyarınca,

• Hamilin, cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.
• Çek borçlularından birinin diğerine karşı sahip olduğu başvurma hakları, bu çek borçlusunun çeki ödediği veya çekin dava yolu ile kendisine karşı ileri sürüldüğü tarihten itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar.

Findex

Banka tarafından verilen çek üzerinde seri numarası ve karekod bulunması gerekir. Piyasada çeke karşı duyulan güvensizliğin önüne geçilmesi amaçlanmıştır.

• Çek hamili, çek üzerinde yer alan karekodu Findex Uygulaması ile okutarak elinde bulunan çek ile çek hesabı sahibine ilişkin bilgilere ulaşabilir. Bunlar arasında en önemlilerinden birisi de, karşılıksızdır işlemine sebebiyet verilip verilmediğidir.